PTV Ngọc Dung (trái) và PTV Hiệp Sang (trái) trong một chương trình truyền hình năm 2014. Ảnh: Hạt phù Sa
Kết quả cuộc vận động sáng tác, quảng bá tác phẩm văn học nghệ thuật, báo chívề chủ đề: “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ ChíMinh” nhân kỷ niệm 125 năm ngày sinh của Người, bộ phim tài liệu “Nơi ấy còn là trường học” của đạo diễn Dương Cẩm Thúy, Hãng phim Hội điện ảnh thành phốHồ ChíMinh vinh dự được trao giải B. Nhân sự kiện này, tôi đã gặp gỡ đạo diễn Dương Cẩm Thúy và nghe chị chia sẻ: “Người đạo diễn, trong quátrình làm phim, phải biết truyền cảm xúc đến người quay phim và người đọc thuyết minh.” Như vậy có thể thấy cảm xúc chiếm một vị trí quan trọng tạo nên sức sống cho những hình ảnh trong phim và đặc biệt là chất xúc tác tạo nên sự diễn cảm cho lời đọc thuyết minh.
Đọc diễn cảm là một quátrình rèn luyện không ngừng, là hướng phấn đấu vươn tới của người đọc thuyết minh. Để đạt được sự diễn cảm trong giọng đọc khi thể hiện văn bản thuyết minh người diễn xướng phải trải qua quátrình học hỏi và rèn luyện, từ những kiến thức cơ bản về tiếng Việt như ngữ âm, ngữ pháp đến luyện phát âm, xử lýnội dung ngôn ngữ và nội dung nghệ thuật của văn bản. Bên cạnh đó, người đọc thuyết minh cũng cần luôn luôn làm giàu vốn sống của mình từ nhiều nguồn trong cuộc sống, mà sự giao tiếp trực tiếp với tác giả của văn bản cũng như sự phân tích văn bản một cách tỉ mỉ là một trong những nguồn tạo nên cảm xúc đầu tiên góp phần hình thành nên giọng điệu, phong cách cho người đọc thuyết minh cóthể bắt nhịp, hòa nhịp với yêu cầu của tác giả và nhu cầu thưởng thức của người nghe.
 hướng dẫn các học viên trong giờ thực hành.jpg)
Cô Xuân Mai (người ngồi), Giảng viên Trung tâm đào tạo nghề CNC VOV, BTV-HTV hướng dẫn các học viên trong giờ thực hành
Khác với những người tham gia thực hiện bộ phim, hầu như người đọc thuyết minh không tham gia suốt quá trình làm phim, họ chỉ tham gia vào phần diễn xướng văn bản thuyết minh nhưng họ rất cần hòa nhập vào văn bản để cóthể trình bày trọn vẹn những đặc điểm về nội dung ngôn ngữ cũng như nội dung nghệ thuật trong văn bản. Vì vậy những yêu cầu, lời kể trực tiếp từ đạo diễn là một trong những nguồn tạo cảm xúc giúp họ nhập tâm vào văn bản. Những mô tả của đạo diễn về không gian, thời gian, nhân vật của phim liên hệ với những chi tiết miêu tả trong kịch bản đã giúp người diễn xướng hình dung ra khung cảnh, con người liên quan đến bộ phim một cách sống động để rồi từ đóchọn lựa những thủ pháp nào mình phải áp dụng để truyền những cảm xúc đóđến người thưởng thức. Cảm xúc từ những lời kể trực tiếp của tác giả chính là một trong những mạch dẫn tạo nguồn cảm xúc cho người đọc thuyết minh.
Người đọc thuyết minh còn tìm thấy nguồn cảm xúc qua lời văn của kịch bản. Nội dung kịch bản là thông điệp chứa đựng những chi tiết đưa thông tin nhiều nhất, đặc sắc nhất đến người nghe. Từng câu từng chữ được tác giả chọn lựa, trau chuốt từ ýnghĩa đến biện pháp thể hiện; những lời văn giàu sức miêu tả, giàu tính lập luận là những điểm nhấn cho hình ảnh và mạch cảm xúc trong phim. Và như vậy, để tiếp nhận cảm xúc này, người đọc thuyết minh phải phân tích được văn bản từ cách dùng từ, đặt câu đến những biện pháp nghệ thuật mà tác giả chọn lọc, vận dụng một cách uyển chuyển, sáng tạo để từ đócóthể truyền đạt nội dung một cách trọn vẹn đến người nghe.
PTV Tuệ Hân trước giờ xuất hiện Chương trình truyền hình
Nguồn cảm xúc từ tác giả, từ văn bản là chất xúc tác giúp người đọc nhập tâm vào văn bản, hòa vào cảm xúc của tác giả. Dựa vào nguồn cảm xúc ấy, người diễn xướng chọn lựa, vận dụng một cách sáng tạo các thủ pháp đọc để thể hiện tác phẩm. Không chỉ đọc lưu loát, chính xác về ngữ âm, ngữ pháp, người diễn xướng còn phải biết vận dụng các yếu tốngữ điệu tạo ra phong cách thể hiện riêng cho mình, làm cho nội dung văn bản trở nên sống động, đặc sắc. Một sự chọn lựa chính xác các yếu tốngữ âm, ngữ điệu, ngữ pháp khi diễn xướng đã góp phần thổi hồn vào tác phẩm. Các từ ngữ được phát âm chính xác, rõ ràng, dễ nghe, dễ hiểu; các ngữ đoạn khi thì chia tách khi thì kết hợp cùng với các yếu tốngữ điệu như cao độ, cường độ, trường độ, tốc độ được vận dụng linh hoạt tạo nên tiết tấu cho bài đọc; những điểm nhấn kết hợp cách xử lýdấu thanh và các âm tiết của từ làm nổi bật ýtưởng cũng như đặc điểm nghệ thuật của tác giả trong bài viết. Qua việc vận dụng các kỹ năng đọc, người thuyết minh thể hiện cảm xúc của mình đối với tác giả, tác phẩm và truyền cảm xúc đóđến người nghe.
Trở lại với bộ phim Nơi ấy còn là trường học, đạo diễn Dương Cẩm Thúy còn chia sẻ thêm chị rất tâm đắc với hình ảnh và giọng đọc trong phim. Ngay cả những nữ cựu tù chính trị, những nhân vật chính trong phim cũng rất xúc động khi nghe giọng đọc thuật lại một góc trong quãng đời các cô, các bác trải qua nơi ngục tù Côn Đảo. Và cả đối với tôi, người đọc thuyết minh cho phim cũng đã đôi lần nghèn nghẹn giọng khi thể hiện những cảm xúc trong phim. Khi bộ phim được trình chiếu cả hội trường lặng im, những giọt nước mắt thấp thoáng trên gương mặt mọi người. Cảm xúc như một dòng chảy lan truyền khắp không gian, khiến thời gian như ngừng lại và cảm xúc đọng lại trong tâm trímỗi người.