Trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, ở tỉnh Rạch Giá, nay là tỉnh Kiên Giang đã có Chi bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại làng Mỹ Quới, quận Phước Long, tỉnh Rạch Giá.
Chi bộ Mỹ Quới thành lập tháng 6/1930
Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập, khoảng tháng 6/1930, đồng chí Quản Trọng Hoàng, đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam từ tỉnh Mỹ Tho về vùng Mỹ Quới, quận Phước Long, tỉnh Rạch Giá phối hợp cùng các đảng viên Chi bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tổ chức cuộc họp đặc biệt tại đầu voi chợ Kha-na-rộn (nay thuộc thị xã Ngã Năm, tỉnh Sóc Trăng). Cuộc họp quyết định thành lập Chi bộ làng Mỹ Quới, quận Phước Long, tỉnh Rạch Giá do Châu Thành Phát làm Bí thư Chi bộ. Các đảng viên đầu tiên của Chi bộ Mỹ Quới là Trần Văn Bảy, Lê Giáo Huấn, Trương Quý Thể, Trần Văn Tám. Đây được coi là những “hạt giống đỏ” phát triển phong trào cách mạng của tỉnh Rạch Giá giai đoạn 1930-1945. Ngay cuộc họp đầu tiên, Chi bộ Mỹ Quới phân công từng đảng viên phụ trách địa bàn, tập hợp lực lượng, xây dựng các tổ chức quần chúng làm cơ sở cho việc phát triển các tổ chức đảng trong quận Phước Long và tỉnh Rạch Giá.
Chi bộ Mỹ Quới lãnh đạo Hội Thể thao, khéo léo đưa nội dung vận động cách mạng vào các buổi sinh hoạt, tập luyện thể thao với mục đích khơi dậy truyền thống yêu nước, chí căm thù đế quốc, thực dân, phong kiến và tay sai. Chi bộ tranh thủ những người có tình cảm cách mạng và những thanh niên tiến bộ để tuyên truyền, đấu tranh chống tư tưởng “phục Pháp”, “sợ Pháp”. Từ đó, quần chúng cách mạng có nhận thức mới, thấy được con đường duy nhất để giải phóng dân tộc, giải phóng bản thân, giải phóng gia đình…, là phải đứng lên làm cách mạng đánh đổ thực dân, phong kiến và tay sai.
Sau Cao trào Xô Viết – Nghệ tỉnh năm 1930 – 1931, địch ra sức đàn áp phong trào cách mạng ở các tỉnh Nam bộ, một số lãnh đạo cao cấp của Đảng bị địch bắt cầm tù, tra tấn dã man, nhiều đồng chí đảng viên anh dũng hy sinh. Một số đảng viên ở Mỹ Tho, Vĩnh Long, Cần Thơ còn sót lại tìm đến vùng U Minh Thượng thuộc tỉnh Rạch Giá để tránh sự truy lùn ráo riết của mật thám, đồng thời bí mật tổ chức truyền bá Chủ nghĩa Mác – Lênin, phát triển phong trào quần chúng cách mạng.
Từ năm 2010, Chi bộ Ranh Hạt trở thành Di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh, ghi dấu ấn đậm nét về sự ra đời của chi bộ đảng đầu tiên trên địa bàn tỉnh Kiên Giang ngày nay.
Chi bộ Ranh Hạt thành lập năm 1932
Thời gian này, hai anh em ruột đồng chí Quản Trọng Linh và đồng chí Quản Trọng Hoàng, quê ở làng An Định, quận Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre, đều là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam từ tỉnh Mỹ Tho xuống vùng Chắc Băng thuộc làng Vĩnh Thuận, quận Phước Long, tỉnh Rạch Giá tiếp tục hoạt động cách mạng, chuẩn bị mọi điều kiện để thành lập chi bộ đảng tại nơi này. Sau một thời gian ngắn tuyên truyền, giác ngộ cách mạng trong quần chúng nhân dân, khoảng cuối năm 1932, Chi bộ Ranh Hạt được thành lập tại làng Vĩnh Thuận, quận Phước Long, tỉnh Rạch Giá. Hay tin Chi bộ Ranh Hạt ra đời, Chi bộ Mỹ Quới bắt liên lạc, phối hợp hoạt động tạo thêm sức mạnh tổ chức phong trào cách mạng rộng khắp nhiều địa phương trong tỉnh Rạch Giá.
Khi mới thành lập, Chi bộ Ranh Hạt có 5 đảng viên, gồm: Quản Trọng Linh, Quảng Trọng Hoàn, Nguyễn Thị Lan, Mẹo và Kiếm. Đồng chí Quản Trọng Linh được chi bộ tín nhiệm cử làm Bí thư Chi bộ đầu tiên. Năm đảng viên của Chi bộ Rạnh Hạt những ngày đầu thành lập tích cực phối hợp với Chi bộ Mỹ Quới phát triển phong trào cách mạng trong tỉnh Rạch Giá. Đồng thời, đóng vai trò quan trọng trong lãnh đạo, phát triển lực lượng quần chúng, xây dựng tổ chức đảng và phát triển đảng viên trên địa bàn.
Ngay sau khi thành lập (1932), với vai trò là Bí thư Chi bộ Ranh Hạt, đồng chí Quản Trọng Linh cùng các đảng viên tổ chức ngay các khóa huấn luyện, truyền bá Chủ nghĩa Mác-Lê Nin, giải thích chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam trong phong trào đấu tranh chính trị, giải phóng dân tộc, và thường xuyên thông tin về tình hình cách mạng thế giới và trong nước... Tuy là những khóa học ngắn với yêu cầu đảm bảo bí mật tuyệt đối để tránh tai mắt của mật thám, Việt gian, nhưng mang lại hiệu quả vô cùng quan trọng, phong trào cách mạng liên tục phát triển với sự chỡ che, đùm bọc của nhân dân vùng đất U Minh. Bước đầu, quần chúng nhân dân hiểu biết cơ bản về Chủ nghĩa Mác Lênin, về đường lối chính trị của Đảng, về tinh thần dân tộc, chống áp bức, bất công, phải xiết tay nhau đoàn kết, đấu tranh chống giặc ngoại xâm, tự giải phóng quê hương, đất nước mình. Cùng với việc mở các khóa huấn luyện, Chi bộ Ranh Hạt đi sâu vào quần chúng, tuyên truyền giác ngộ cách mạng, xây dựng các tổ chức quần chúng, tiêu biểu là Nông hội đỏ ở Vĩnh Thuận (Phước Long), Cái Bát (Cà Mau).
Miếu Bà Chúa Xứ (ấp Mỹ Đông, xã Mỹ Quới, thị xã Ngã Năm, tỉnh Sóc Trăng) là Di tích lịch sử cấp quốc gia, ghi dấu sự ra đời của Chi bộ Mỹ Quới, quận Phước Long, tỉnh Rạch Giá (1930). Ảnh: XUÂN THANH.
Vai trò quan trọng của 2 chi bộ đầu tiên thuộc tỉnh Rạch Giá
Như vậy, cần phải khẳng định rằng, có Chi bộ Mỹ Quới, mới có sự ra đời của Chi bộ Ranh Hạt, có Chi bộ Ranh Hạt mới có thể phát triển mạnh mẽ, nhanh chóng các chi bộ đảng ở các địa phương trong quận Phước Long, sau đó là các quận Châu Thành, Gò Quao, Giồng Riềng thuộc tỉnh Rạch Giá.
Đến năm 1935, ở địa bàn huyện Vĩnh Thuận ngày nay, Chi bộ Rạnh Hạt tham gia thành lập thêm Chi bộ Vĩnh Phong (nay thuộc Đảng bộ huyện Vĩnh Thuận). Trong giai đoạn 1936-1937, trên địa bàn tỉnh Rạch Giá phát triển lực lượng quần chúng đông về số lượng, mạnh về chất lượng, tạo một nguồn lực quan trọng làm nòng cốt trong trong trào, như: Chi bộ Vĩnh Phú, Chi bộ Ninh Quới, Chi bộ Vĩnh Quới, Chi bộ Bàu Sàng, Chi bộ Xóm Giữa, Chi bộ Rọc Lá, Chi bộ Mỹ Lộc…
Với hàng loạt chi bộ đảng cộng sản ở các quận thuộc tỉnh Rạch Giá ra đời trong khoảng thời gian từ năm 1930 đến năm 1939 cho thấy, các tổ chức đảng cộng sản ở tỉnh Rạch Giá phát triển rất mạnh. Đó là điều kiện quan trọng dẫn đến đủ điều kiện và sức mạnh để hình thành cấp lãnh đạo cao hơn của Đảng. Đó là sự ra đời của Quận uỷ Phước Long vào năm 1936 và Quận ủy Châu Thành được thành lập vào năm 1939.
Khởi nghĩa Nam Kỳ ngày 23/11/1940 không thành công như mong muốn, phong trào cách mạng ở các tỉnh Nam bộ bị thực dân Pháp dìm trong bể máu, một số đồng chí lãnh đạo Liên Tỉnh ủy Cần Thơ bị địch bắt, cầm tù, tra tấn dã man, nhiều đồng chí anh dũng hy sinh trong nhà tù thực dân hoặc bị địch xử tử hình tại chỗ. Riêng tỉnh Rạch Giá do kịp thời nhận thông tin hoãn tổ chức khởi nghĩa Nam Kỳ, địch ít khủng bố, các cơ sở đảng, cơ sở cách mạng có điều củng cố tương đối tốt.
Tỉnh ủy Rạch Giá thành lập ngày mùng 3 tết Tân Tỵ (1941)
Ngày 29-01-1941 (nhằm ngày mùng 03 tết Tân Tỵ), tại làng Vĩnh Thuận, quận Phước Long, tỉnh Rạch Giá, Liên Tỉnh ủy Cần Thơ tổ chức Hội nghị cán bộ các tỉnh khu vực Tây Nam bộ. Tại Hội nghị này, Liên Tỉnh ủy Cần Thơ đổi tên thành Liên Tỉnh ủy Hậu Giang. Đồng thời, phân tích sâu sắc nguyên nhân thất bại của cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ và đề ra nhiệm vụ củng cố các tổ chức Đảng trong Liên Tỉnh uỷ, bao gồm các tỉnh: Cần Thơ, Sóc Trăng, Trà Vinh, Vĩnh Long, Rạch Giá, Bạc Liêu, Sa Đéc.
Hội nghị nhận định, riêng tỉnh Rạch Giá “do không bị khủng bố nặng sau Khởi nghĩa Nam Kỳ nên cơ sở đảng và phong trào ở đây không bị tổn thất lớn như các tỉnh khác”. Hội nghị nhấn mạnh, tại tỉnh Rạch Giá có nhiều cơ sở đảng mạnh, như: “các nhà máy và thợ thủ công; cơ sở Đảng và cơ sở quần chúng ở các nơi vẫn được giữ vững, hơn nữa tỉnh Rạch Giá có rừng U Minh là một địa bàn thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ cách mạng, làm chỗ đứng chân, xây dựng căn cứ, huấn luyện cán bộ du kích và cán bộ chính trị cho Xứ ủy và toàn Liên Tỉnh ủy”.
Tại hội nghị này, Liên Tỉnh ủy Hậu Giang quyết định thành lập Tỉnh ủy lâm thời Rạch Giá do đồng chí Lưu Nhơn Sâm làm Bí thư Tỉnh uỷ. Cơ quan thường trực của Tỉnh uỷ Rạch Giá đặt tại Xóm Rẫy nằm trên địa bàn thị xã Rạch Giá, gần Nhà máy Xây lúa Bùi Quang Đài (nay là đường Ngô Quyền, thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang). Ra đời trong bão táp cách mạng, nhiều lần Tỉnh ủy bị khủng bố, tan rã, nhưng Tỉnh ủy đã dũng cảm vượt qua khó khăn, gian khổ dưới sự chỡ che, đùm bọc của nhân dân, luôn giữ vững các cơ sở cách mạng, lãnh đạo nhân dân đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác.
Trong 9 năm kháng chiến chống Pháp, Tỉnh uỷ Rạch Giá tổ chức 2 kỳ đại hội vào năm 1948 và năm 1951. Trong 21 năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước do không có điều kiện nên không tổ chức đại hội Đảng bộ tỉnh. Lãnh đạo Tỉnh ủy Rạch Giá luôn đoàn kết một lòng, vận đụng sáng tạo các nghị quyết, chỉ thị, mệnh lệnh của Trung ương Đảng, Trung ương Cục miền Nam, lãnh đạo nhân dân toàn tỉnh dũng cảm chiến đấu, cùng các tỉnh Tây Nam bộ đánh thắng giặc Mỹ xâm lược, góp phần giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, cùng với sự ra đời của đơn vị hành chính của tỉnh Kiên Giang (1976), bao gồm tỉnh Rạch Giá và các huyện Châu Thành A, Phú Quốc, Hà Tiên của tỉnh Long Châu Hà, thì Đảng bộ tỉnh Kiên Giang cũng được thành lập, tiếp tục lãnh đạo nhân dân toàn tỉnh cùng cả nước tiến lên chủ nghĩa xã hội, xây dựng đất nước quê hương và bảo vệ Tổ quốc.
Từ năm 1976 đến nay, Đảng bộ tỉnh Kiên Giang trải qua 11 kỳ Đại hội Đảng bộ tỉnh, đưa ra nhiều quyết sách quan trọng, thể hiện tinh thần “Ý Đảng, lòng dân”, vận dụng sáng tạo các chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước trong xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, góp phần xứng đáng vào công cuộc đổi mới đất nước do Đảng khởi xướng và lãnh đạo.