Trong dòng chảy lịch sử của triều Nguyễn, thế kỷ XIX là giai đoạn đất nước đứng trước nhiều thử thách về chủ quyền và sự ổn định xã hội. Không chỉ đối mặt với các biến động bên trong, triều đình còn phải xử lý nhiều sức ép đến từ các thế lực ngoại bang, đặc biệt tại khu vực biên giới Tây Nam – vùng đất luôn tiềm ẩn nhiều bất ổn bởi đặc điểm địa lý phức tạp và sự đan xen dân cư. Trong bối cảnh ấy, sự xuất hiện của những vị đại thần tận trung, có bản lĩnh và hiểu lòng dân như Cao Hữu Dực đã góp phần quan trọng vào việc duy trì an ninh biên giới, khẳng định chủ quyền và ổn định đời sống nhân dân.
.png)
Sắc của vua Tự Đức phong Cao Hữu Dực Tổng đốc An Hà (năm 1853). Ảnh: Cao Hữu Học
Gương mặt quan lại tiêu biểu của triều Nguyễn
Cao Hữu Dực (1799–1859), người làng Thế Chí Đông, xã Điền Hải, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế (nay thuộc phường Phong Quảng, thành phố Huế), là một trong những đại thần tiêu biểu của triều Nguyễn trong nửa đầu thế kỷ XIX. Xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và phụng sự triều đình, ông sớm bộc lộ năng lực trị chính và quân sự. Sau khi vua Tự Đức băng hà, lấy miếu hiệu Dực Tông Anh Hoàng đế, để tránh phạm húy, con trai ông là Cao Hữu Sung đã xin dùng tên tự để gọi cha, từ đó mới có tên gọi Hữu Bằng.
Việc ông được giao trọng trách trấn giữ những vùng đất quan yếu cho thấy niềm tin đặc biệt mà triều đình dành cho ông, đồng thời phản ánh phẩm chất của một vị quan vừa có học vấn, vừa có tầm nhìn về chiến lược biên cương. Trong hệ thống quan lại triều Nguyễn, không nhiều người liên tục giữ vai trò quan trọng qua nhiều đời vua mà vẫn giữ được sự tín nhiệm tuyệt đối. Cao Hữu Dực nằm trong số hiếm hoi ấy.
Biên giới Tây Nam – vùng đất thử thách bản lĩnh
Bước sang nửa đầu thế kỷ XIX, khu vực biên giới Tây Nam trở thành một trong những địa bàn phức tạp nhất về mặt an ninh của Đại Nam. Ranh giới tiếp giáp với Chân Lạp và Xiêm La thường xuyên biến động do xung đột nội bộ, tranh chấp quyền lực và sự can thiệp của ngoại bang. Triều Nguyễn, đặc biệt từ thời Minh Mạng, đã xây dựng một hệ thống phòng thủ nhiều tầng nhằm kiểm soát tình hình, trong đó Trấn Tây Thành (thành lập năm 1835) giữ vai trò trung tâm của chiến lược “bảo vệ từ xa”. Sự hiện diện của Đại Nam tại Trấn Tây không chỉ mang tính quân sự mà còn thể hiện tư tưởng mở rộng hành chính, triển khai các biện pháp bảo hộ, ổn định dân cư và kiểm soát thương lộ giữa Đại Nam – Chân Lạp – Xiêm La. Vị trí này cũng được xem là “phên dậu phía Tây” của quốc gia, nơi án ngữ các tuyến đường tiến quân quan trọng của hai nước láng giềng. Chính trong bối cảnh đó, triều đình đặc biệt chú trọng lựa chọn những quan lại có năng lực, kinh nghiệm và phẩm chất đạo đức vào cai quản vùng biên, và Cao Hữu Dực là một trong những nhân vật nổi bật được giao trọng trách này.
Trong quá trình thực thi nhiệm vụ, Cao Hữu Dực thể hiện rõ phong cách của một người am hiểu thực địa khi biết nắm bắt nhanh tình hình dân cư và thế đất; Chỉ đạo quân đội bằng chiến lược phòng thủ chặt chẽ nhưng linh hoạt; Kết hợp hài hòa giữa quân sự và ngoại giao để giảm thiểu xung đột; Đặt sự an toàn của người dân lên hàng đầu trong mọi quyết sách. Nhờ đó, vùng biên giới Tây Nam trong nhiều năm giữ được sự ổn định tương đối, hạn chế tối đa những cuộc quấy phá bất ngờ, đồng thời tạo được niềm tin vững chắc nơi nhân dân.
.png)
Hội Khoa học Lịch sử An Giang Hội thảo Khoa học Tổng đốc An Hà Cao Hữu Dực. PV
Tinh thần trung quân ái quốc và trách nhiệm với dân
Điều khiến nhân dân và sử sách ghi nhận Cao Hữu Dực không chỉ là những chiến công trên biên giới mà còn là tinh thần tận tâm với dân. Bởi lẽ, bên cạnh nhiệm vụ quân sự, Cao Hữu Dực đặc biệt quan tâm đến ổn định dân cư và khôi phục kinh tế khu vực biên giới. Ông nhiều lần dâng tấu xin chiêu dụ dân phiêu tán, miễn giảm thuế khóa, cấp nông cụ, tạo điều kiện phục hồi sản xuất sau chiến sự. Các biện pháp này phù hợp với chủ trương “văn trị kết hợp võ bị” của triều Nguyễn, cho thấy ông là người có tầm nhìn toàn diện, không chỉ dựa vào quân sự mà còn chú trọng củng cố nền tảng xã hội – kinh tế của vùng biên.
Dưới góc nhìn hiện đại, ông có thể được xem là hình ảnh tiêu biểu của mẫu quan lại “đi tới tận cùng trách nhiệm”, luôn hiện diện ở những điểm nóng, những nơi khó khăn nhất để trực tiếp nắm tình hình. Ông đối diện hiểm nguy không phải bằng sự nóng vội mà bằng sự tỉnh táo và quyết đoán. Mỗi biện pháp bảo vệ biên cương đều được cân nhắc để hạn chế thiệt hại, giữ sự yên bình cho dân chúng, điều mà bất kỳ chế độ cai trị nào cũng coi là cốt lõi của sự ổn định.
Dấu ấn lịch sử còn mãi
Trong dòng chảy lịch sử triều Nguyễn, nhiều tên tuổi đã phai mờ theo thời gian. Tuy nhiên, trường hợp của Cao Hữu Dực cho thấy một minh chứng khác: những cống hiến thầm lặng nhưng bền bỉ cho sự an toàn của từng vùng đất vẫn luôn có giá trị. Bằng bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần cống hiến không mệt mỏi, ông đã góp phần củng cố hệ thống phòng thủ quốc gia, bảo vệ trật tự xã hội ở khu vực biên giới và khẳng định vai trò của quan lại triều Nguyễn trong bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.
Ngày nay, khi nhìn lại lịch sử, hình ảnh Cao Hữu Dực vẫn là minh chứng cho phẩm chất của một vị đại thần liêm chính, biết đặt lợi ích quốc gia lên trên hết và sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy để giữ yên bờ cõi. Những cống hiến của ông góp phần khẳng định vai trò quan trọng của đội ngũ quan lại triều Nguyễn trong công cuộc bảo vệ chủ quyền và xây dựng nền tảng ổn định cho đất nước trong thời kỳ phong kiến. Đặc biệt là về tư tưởng “lấy dân làm gốc”, giá trị mà bất kỳ thời đại nào cũng cần được phát huy.