Đồng chí Châu Văn Liêm
Đồng chí Châu Văn Liêm (1902-1930) là một trí thức yêu nước tiêu biểu của Nam Kỳ đầu thế kỷ XX, Bí thư An Nam Cộng sản Đảng, đóng vai trò quan trọng trong tiến trình thống nhất các tổ chức cộng sản Việt Nam giai đoạn 1929-1930.
Xuất thân là nhà giáo, Châu Văn Liêm vận dụng kiến thức và uy tín để xây dựng phong trào công nhân - nông dân ở Nam Kỳ, đồng thời là đại diện An Nam Cộng sản Đảng tham dự Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam tại Hồng Kông. Với tư duy chính trị nhạy bén và linh hoạt, Châu Văn Liêm trở thành “người kết nối” giữa trí thức yêu nước và quần chúng lao động, góp phần “trí thức hóa” phong trào cách mạng.
Đoàn viên, thanh niên tỉnh An Giang tham quan Nhà trưng bày tại Cột Dây Thép (xã Long Điền) vào dịp kỷ niệm 95 năm thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở tỉnh An Giang (1930 - 2025) vào ngày 3/2/2025.
Giai đoạn 1929-1930 đánh dấu bước ngoặt quyết định trong lịch sử cách mạng Việt Nam với sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam, kết quả trực tiếp từ tiến trình thống nhất các tổ chức cộng sản vốn hoạt động phân tán trên cả nước. Nam Kỳ đầu thế kỷ XX là trung tâm công nghiệp và thương nghiệp lớn nhất Đông Dương, quy tụ nhiều cơ sở kinh tế - kỹ thuật quan trọng như Nhà máy Ba Son, hệ thống cảng biển Sài Gòn - Nhà Bè, các đồn điền cao su và lúa gạo quy mô lớn cùng mạng lưới giao thông hiện đại nhất toàn xứ thuộc địa. Chính môi trường kinh tế - xã hội năng động này tạo điều kiện hình thành một đội ngũ công nhân có tổ chức, được rèn luyện qua các cuộc bãi công quy mô và đạt trình độ giác ngộ tương đối cao.
Với truyền thống bất khuất, phóng khoáng và tinh thần cố kết cộng đồng của Nam Bộ, phong trào cách mạng ở đây sớm hình thành những phương thức vận động đặc sắc, linh hoạt và sáng tạo. Trên cơ sở đó, Châu Văn Liêm đã khai thác hiệu quả các “không gian trung gian” - từ hội thể thao, nghiệp đoàn, trường học, tiệm thuốc bắc đến các chùa chiền - làm điểm tựa để truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, mở rộng ảnh hưởng của phong trào vô sản và kết nối ba lực lượng xã hội quan trọng: công nhân, nông dân và trí thức.
Từ Long Xuyên đến Chợ Thủ, Sa Đéc, Châu Văn Liêm chủ động kết nối những giáo chức và thanh niên tiến bộ thông qua các hội nhóm hợp pháp, các hoạt động văn hóa - thể thao và nhiều diễn đàn công khai. Đặc biệt, việc tham gia và tổ chức những sự kiện mang tính xã hội - chính trị, như lễ truy điệu Phan Châu Trinh, trở thành cơ hội để tập hợp rộng rãi các tầng lớp trí thức và thanh niên, tạo nên các “mạch ngầm” truyền bá tư tưởng cách mạng một cách tinh tế nhưng hiệu quả.
Sau khi An Nam Cộng sản Đảng ra đời (8-1929), Nam Kỳ nhanh chóng trở thành một khu vực có tổ chức vững chắc, tốc độ phát triển cao và khả năng liên kết hiệu quả giữa các tầng lớp dân chúng. Khi Nguyễn Ái Quốc triệu tập Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản tại Hương Cảng, đoàn đại biểu của An Nam Cộng sản Đảng - trong đó có Châu Văn Liêm - đại diện cho lực lượng quần chúng lớn nhất và có tổ chức chặt chẽ nhất, giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành chính đảng thống nhất.
Vai trò của Châu Văn Liêm không chỉ thể hiện trong hoạt động tổ chức phong trào ở Nam Kỳ mà còn nổi bật ở khả năng kết nối phong trào yêu nước bản xứ với các trung tâm cách mạng có hệ thống ở hải ngoại. Việc ông khởi xướng “Hội giáo viên, học sinh yêu nước Long Xuyên”, tham gia sáng lập “Việt Nam Phục quốc hội”, và đặc biệt là tổ chức đưa thanh niên sang Trung Quốc gặp Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã cho thấy tầm nhìn chiến lược và khả năng mở rộng mạng lưới cách mạng vượt khỏi biên giới thuộc địa. Châu Văn Liêm đã tạo nên một tuyến liên kết trực tiếp giữa lực lượng thanh niên - trí thức tiến bộ ở Nam Kỳ với hệ thống đào tạo và huấn luyện của Nguyễn Ái Quốc tại Quảng Châu. Nhiều hạt nhân ưu tú từ Nam Bộ, nhờ được giới thiệu và kết nối bởi ông, đã tiếp cận các lớp huấn luyện chính trị, quân sự và tổ chức của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đây là nguồn bổ sung cán bộ quan trọng cho phong trào cách mạng trong nước, tạo cơ sở cho sự phát triển của các tổ chức cộng sản buổi đầu và góp phần chuẩn bị lực lượng cho tiến trình thống nhất 1930.
Sau Hội nghị Cửu Long, Châu Văn Liêm cùng Nguyễn Thiệu được Nguyễn Ái Quốc giao trọng trách thống nhất phong trào cộng sản tại Nam Kỳ. Chỉ sau một tháng, các bước đi quan trọng đã được thực hiện: ngày 20/2/1930, thành lập Ban Lâm thời Chấp ủy Đảng Cộng sản Việt Nam tại Nam Kỳ (Xứ ủy); ngày 24/2/1930, bộ phận Đông Dương Cộng sản Liên đoàn được hợp nhất vào Đảng. Như vậy, Châu Văn Liêm đã đảm nhận vai trò then chốt trong việc kết nối toàn bộ lực lượng cộng sản Nam Bộ vào tổ chức Đảng thống nhất. Hoạt động này không chỉ củng cố sức mạnh cách mạng tại Nam Kỳ mà còn góp phần hoàn thiện mô hình tổ chức của Đảng Cộng sản Việt Nam trên phạm vi toàn quốc, biến đường lối thống nhất từ lý luận và nghị quyết Hội nghị thành thực tiễn sống động trong phong trào cách mạng.
Trong tiến trình thống nhất phong trào cộng sản Việt Nam 1929-1930, Châu Văn Liêm hiện lên như một nhân vật kết nối mang tính chiến lược và tư duy hệ thống, người đã đồng thời vận dụng các không gian giáo dục - xã hội để gắn kết phong trào yêu nước Nam Bộ, tập hợp các lực lượng tiên tiến thành An Nam Cộng sản Đảng, đồng thời điều chỉnh dòng vận động trong nước phù hợp với chủ trương của Nguyễn Ái Quốc, góp phần trực tiếp vào việc hình thành Đảng Cộng sản Việt Nam - chính đảng duy nhất lãnh đạo cách mạng; dù tuổi đời ngắn ngủi, sự hy sinh của ông năm 1930 ở tuổi 28 càng nhấn mạnh giá trị lịch sử của một nhà cách mạng có khả năng biến những lực lượng rời rạc thành sức mạnh thống nhất, đồng thời đặt nền tảng tổ chức, tư tưởng và nhân sự vững chắc cho tiến trình cách mạng Việt Nam hiện đại.
Ngày 06/5/2025, Bộ Chính trị đã công nhận và bổ sung đồng chí Châu Văn Liêm vào danh sách các lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và cách mạng Việt Nam, khẳng định vai trò, tầm vóc lịch sử của đồng chí. Người dân và thanh niên An Giang luôn noi gương nhà cách mạng Châu Văn Liêm ở lòng yêu nước, tinh thần hiếu học và ý chí đấu tranh kiên cường vì độc lập dân tộc. Ông là tấm gương sáng về một người thầy mẫu mực, một chiến sĩ cộng sản kiên trung, và là một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam.
Tiếp nối truyền thống và khí phách của tiền nhân - nhà cách mạng Châu Văn Liêm, thế hệ trẻ và mỗi người dân An Giang cần phát huy hơn nữa vai trò tiền phong, gương mẫu trong thực hiện quyền và nghĩa vụ của công dân; nghiêm túc trong việc tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức lối sống, tinh thần tự học tập, rèn luyện,... gắn với thực hiện tốt việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách đạo đức Hồ Chí Minh trên các lĩnh vực của đời sống hàng ngày. Giữ gìn và phát huy các giá trị, truyền thống tốt đẹp của quê hương, góp phần xây dựng tỉnh An Giang ngày càng giàu mạnh, văn minh, hiện đại, vươn mình trong kỷ nguyên mới./.