Trong lịch sử văn học và báo chí Nam Bộ đầu thế kỷ XX, Nguyễn Chánh Sắt là một trong những gương mặt tiêu biểu của lớp trí thức canh tân dùng ngòi bút như phương tiện khai mở tri thức và góp phần đổi thay xã hội.
Từ những trang báo quốc ngữ đầu tiên, những bài chính luận cổ vũ thực nghiệp, nâng cao dân trí đến những bản dịch truyện chương hồi phổ biến rộng rãi trong dân gian, ông đã để lại dấu ấn đặc biệt trong tiến trình hình thành văn xuôi quốc ngữ và báo chí hiện đại ở Nam Bộ.
.png)
Cụ Nguyễn Chánh Sắt
Nguyễn Chánh Sắt sinh năm 1871 tại làng Long Phú, huyện Tân Châu, tỉnh Châu Đốc xưa, nay thuộc phường Long Phú, tỉnh An Giang. Ông sinh ra trong một gia đình nghèo khó, nhưng cơ duyên cuộc đời đã đưa ông đến một bước ngoặt khi được một gia đình khá giả nhận làm con nuôi và cho ăn học tử tế. Thuở nhỏ, Nguyễn Chánh Sắt học chữ Nho với tú tài Trần Hữu Thường, sau đó chuyển sang học trường Pháp - Việt ở Châu Đốc khi thời thế bắt đầu đổi thay.
Có thể nói, sự giao thoa giữa Hán học truyền thống và Tây học hiện đại đã tạo nên nền tảng tri thức khá đặc biệt ở Nguyễn Chánh Sắt. Ông vừa am hiểu tư tưởng Nho học, vừa sớm tiếp cận chữ Quốc ngữ và những luồng tư tưởng mới từ phương Tây. Đây cũng là đặc điểm tiêu biểu của lớp trí thức Nam Bộ đầu thế kỷ XX, những con người đứng ở điểm chuyển tiếp giữa một thời đại cũ đang khép lại và một thời đại mới đang hình thành.
Sau khi cha mẹ nuôi lần lượt qua đời, cuộc sống gia đình trở nên khó khăn. Trong khi vợ ông tảo tần buôn bán ở chợ Tân Châu, Nguyễn Chánh Sắt vẫn miệt mài tự học thêm chữ Hán, tiếng Pháp và rèn luyện chữ Quốc ngữ. Nhờ vốn tiếng Pháp khá tốt, ông quen biết với thiếu tá De Colbert và được mời làm việc tại hãng tầm tơ ở Tân Châu rồi theo vị sĩ quan này ra Côn Đảo làm thông ngôn khi De Colbert được bổ nhiệm làm giám đốc đề lao.
Quãng thời gian ở Côn Đảo trở thành một dấu mốc quan trọng trong đời Nguyễn Chánh Sắt. Tại đây, ông có dịp tiếp xúc với nhiều nhà nho yêu nước bị lưu đày. Theo tư liệu còn lưu lại, ông đã tạo điều kiện để họ được làm những công việc nhẹ hơn, đồng thời giúp họ có sự tự do nhất định trong sinh hoạt trên đảo. Đáp lại, những sĩ phu yêu nước giúp ông tiếp tục học chữ Hán và truyền cho ông tinh thần duy tân, tinh thần yêu nước đang lan rộng trong giới trí thức đầu thế kỷ XX. Có lẽ từ những năm tháng ấy, Nguyễn Chánh Sắt dần hình thành quan niệm dùng chữ nghĩa để góp phần cải tạo xã hội.
.jpg)
Tác giả bên ngôi mộ cụ Nguyễn Chánh Sắt tại phường Long Phú, tỉnh An Giang.
Từ ngòi bút báo chí đến khát vọng canh tân xã hội
Sau khi De Colbert qua đời, Nguyễn Chánh Sắt rời Côn Đảo trở về Sài Gòn. Ông từng làm nhiều nghề: công chức, dạy học, quản lý ruộng muối, làm ruộng… trước khi thực sự tìm thấy con đường phù hợp nhất của đời mình - báo chí và văn chương. Năm 1901, ông cộng tác với tờ Nông Cổ Mín Đàm ngay từ những số đầu tiên.
Đây là dấu mốc quan trọng trong cuộc đời Nguyễn Chánh Sắt và cũng là bước chuyển quan trọng của báo chí quốc ngữ Nam Bộ. Đầu thế kỷ XX, báo chí không đơn thuần là phương tiện thông tin mà còn là diễn đàn học thuật, xã hội và canh tân. Trong môi trường ấy, Nguyễn Chánh Sắt nhanh chóng khẳng định vai trò của một cây bút giàu tư tưởng xã hội.
Tên tuổi ông sau này còn gắn liền với tờ báo Lục Tỉnh Tân Văn và phong trào Minh Tân do Trần Chánh Chiếu khởi xướng. Đây là phong trào mang tinh thần “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, chủ trương nâng cao dân trí, phát triển kinh tế và khơi dậy ý thức tự cường dân tộc. Nguyễn Chánh Sắt tham gia bằng ngòi bút và trực tiếp tham gia hoạt động kinh tế của phong trào.
Điều đáng chú ý là báo chí đối với Nguyễn Chánh Sắt là nghề nghiệp và là phương tiện chuyển tải tư tưởng xã hội. Trên các trang Nông Cổ Mín Đàm, Lục Tỉnh Tân Văn, ông viết về nông nghiệp, thương nghiệp, thực nghiệp, giáo dục, cạnh tranh kinh tế và nâng cao dân trí. Nếu đặt trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, những bài viết ấy mang ý nghĩa khá mới mẻ. Trong khi nhiều cây bút cùng thời vẫn thiên về đạo lý hay luận bàn văn chương, Nguyễn Chánh Sắt quan tâm đến những vấn đề thiết thực của đời sống xã hội. Nhiều bài chính luận của ông cho thấy cách tiếp cận khá hiện đại: Phân tích nguyên nhân thực trạng, đặt vấn đề và đề xuất hướng giải quyết. Đặc biệt, ông là một trong những cây bút Nam Bộ sớm đề cập vấn đề nữ quyền từ khoảng năm 1917. Trong bối cảnh xã hội chịu ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng Nho giáo, việc bàn đến vai trò và vị trí của phụ nữ là một tư tưởng rất tiến bộ.
Hôm nay nhìn lại, có thể thấy di sản báo chí của Nguyễn Chánh Sắt vừa có giá trị tư liệu lịch sử, vừa phản ánh tinh thần nhập cuộc của một nhà báo đầu thế kỷ XX. Ông thuộc lớp người làm báo dùng phản ánh hiện thực để tác động đến đời sống xã hội.
Người mở lối cho văn chương quốc ngữ Nam Bộ
Nếu báo chí là nơi Nguyễn Chánh Sắt chuyển tải khát vọng canh tân thì văn chương lại là lĩnh vực đưa ảnh hưởng của ông lan rộng đến đời sống tinh thần công chúng. Nguyễn Chánh Sắt là một trong những người tiên phong dịch truyện chương hồi Trung Hoa sang chữ Quốc ngữ. Những bản dịch như Tây Hớn, Tam quốc diễn nghĩa, Đông Chu liệt quốc, Kim cổ kỳ quan, Liêu trai chí dị… nhanh chóng được bạn đọc đón nhận rộng rãi.
Trong hoàn cảnh đầu thế kỷ XX, khi chữ Quốc ngữ vừa phổ biến nhưng sách đọc còn ít, công việc ấy hơn ý nghĩa dịch thuật đơn thuần. Nó góp phần hình thành thị trường xuất bản, dịch thuật, người đọc và thói quen tiếp nhận văn học bằng chữ Quốc ngữ trong công chúng bình dân Nam Bộ.
Ở lĩnh vực sáng tác, Nguyễn Chánh Sắt là người An Giang đầu tiên viết tiểu thuyết và xuất bản sách bằng chữ Quốc ngữ. Những tác phẩm như Nghĩa hiệp kỳ duyên, Tài mạng tương đố, Lòng người nham hiểm, Một đôi hiệp khách, Việt Nam Lê Thái Tổ… từng được đông đảo độc giả đón nhận. Đọc lại các tác phẩm của ông hôm nay, có thể nhận thấy ảnh hưởng khá rõ của tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa trong kết cấu và cách xây dựng tình tiết. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là Nguyễn Chánh Sắt không sao chép nguyên mẫu mà có sự điều chỉnh phù hợp với tâm lý tiếp nhận của người Nam Bộ.
Trong các tác phẩm như Nghĩa hiệp kỳ duyên, Một đôi hiệp khách hay Lòng người nham hiểm…, bên cạnh yếu tố nghĩa hiệp và phiêu lưu, người đọc còn thấy thấp thoáng những bài học về nhân nghĩa, đạo lý, cách đối nhân xử thế và tinh thần trọng tình nghĩa vốn rất gần với văn hóa Nam Bộ. Dĩ nhiên, nhìn từ “tiêu chuẩn” tiểu thuyết hiện đại, sáng tác của Nguyễn Chánh Sắt chưa đạt đến độ tinh luyện nghệ thuật của những giai đoạn sau. Nhưng cần đặt ông trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, thời điểm văn xuôi quốc ngữ còn đang ở giai đoạn thử nghiệm và tìm đường. Trong ý nghĩa ấy, Nguyễn Chánh Sắt không chỉ là người sáng tác mà còn là người mở đường. Năm 1922, ông trở về quê nhà Tân Châu, sống cuộc đời điền viên, tiếp tục viết báo và tham gia hoạt động xã hội cho đến cuối đời. Ông mất năm 1946, hưởng thọ 75 tuổi.
Hôm nay nhìn lại hành trình của nhà văn, nhà báo, dịch giả Nguyễn Chánh Sắt để thấy được giá trị mà ông để lại không nằm ở số lượng tác phẩm văn học, dịch thuật hay báo chí mà là tinh thần dấn thân của một trí thức Nam Bộ dùng ngòi bút như một phương tiện khai mở tri thức và kết nối văn hóa. Trong lịch sử văn học và báo chí Việt Nam, có những người đi rất xa, nhưng cũng có những người làm nhiệm vụ mở đường. Nguyễn Chánh Sắt thuộc về lớp người như thế. Dấu ấn của ông nằm ở giá trị bền bỉ của một con người đã góp phần mở ra những lối đi đầu tiên cho văn chương, báo chí quốc ngữ Nam Bộ./.